بیمارستان فارابی

استفاده از توکسین بوتولینوم نوع A (BTA) در حوزه اکولوپلاستی و زیبایی، مصداق بارز تبدیل یک ویژگی پاتولوژیک (فلج عضله) به یک فرصت درمانی و جوانسازی است. طبق متون آموزشی AAO، درک دقیق آناتومی عضلات صورت و فارماکولوژی این ماده، کلید دستیابی به نتایج ایده‌آل و پیشگیری از عوارض است.

دکتر سید محسن رفیع زاده طبائی زواره، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و فوق تخصص اربیت و اوکولوپلاستی در این فیلم توضیحات تخصصی درباره مکانیزم اثر بوتاکس بر عضلات صورت و جوانسازی را مطرح می کند.

اصول علمی و مکانیسم اثر بوتاکس (Principles)

توکسین بوتولینوم یک پروتئین عصبی است که توسط باکتری Clostridium botulinum تولید می‌شود. مکانیسم اثر آن شامل مراحل زیر است.

• اتصال (Binding): توکسین به گیرنده‌های پیش‌سیناپسی در پایانه عصبی متصل می‌شود.
• درون‌بری (Internalization): پروتئین وارد پایانه عصبی می‌شود.
• تخریب پروتئین‌های SNARE: زنجیره سبک توکسین، پروتئین‌های مسئول اگزوسیتوز استیل‌کولین را تخریب می‌کند.
• نتیجه: مهار آزاد شدن استیل‌کولین در محل اتصال عصبی-عضلانی (Neuromuscular Junction) منجر به فلج شل (Flaccid Paralysis) عضله هدف می‌شود. این "فلج انتخابی" با کاهش انقباض عضلات میمیک صورت، از تشکیل چین و چروک‌های پویا (Dynamic Wrinkles) جلوگیری می‌کند.

انواع توکسین بوتولینوم (Types)

بر اساس رفرانس‌های AAO، چندین فرمولاسیون دارای تاییدیه FDA هستند که در عملکردهای بالینی تفاوت‌های ظریفی دارند.

• OnabotulinumtoxinA (Botox): شناخته‌شده‌ترین نوع با قدرت انتشار (Diffusion) محدود.
• AbobotulinumtoxinA (Dysport): دارای سرعت اثر (Onset) کمی بالاتر و هاله انتشار وسیع‌تر.
• IncobotulinumtoxinA (Xeomin): فاقد پروتئین‌های پیچیده جانبی (برهنه)، که خطر تولید آنتی‌بادی را کاهش می‌دهد.

نگهداری و آماده‌سازی (Storage & Handling)

حفظ سلامت مولکول پروتئینی BTA بسیار حیاتی است.

• زنجیره سرد (Cold Chain): دارو باید در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد نگهداری شود.
• رقت‌سازی (Reconstitution): طبق استاندارد، از نرمال سالین استریل بدون ماده نگهدارنده (یا با نگهدارنده جهت کاهش درد) استفاده می‌شود.
• عدم تلاطم: به دلیل حساسیت ساختار پروتئین، از تکان دادن شدید ویال (Shaking) خودداری کرده و سالین را به آرامی روی دیواره ویال تخلیه کنید.

آناتومی کاربردی و تکنیک‌های تزریق (Techniques)

برای ایجاد زیبایی از طریق فلج عضله، هدف قرار دادن عضلات زیر در ثلث فوقانی صورت متداول است.

الف) کمپلکس گلابلا (خط اخم)

هدف، فلج کردن عضلات Corrugator Supercilii و Procerus است.

• تکنیک: تزریق در ۵ نقطه (معمولاً ۲۰ واحد بوتاکس). بی‌دقتی در این ناحیه می‌تواند منجر به انتشار توکسین به عضله Levator و ایجاد پتوز (افتادگی پلک) شود.

ب) خطوط پیشانی

هدف، عضله Frontalis است.

• نکته حیاتی: این تنها عضله بالابرنده ابرو است. فلج کامل و یکنواخت آن می‌تواند منجر به افتادگی ابرو (Brow Ptosis) و چهره‌ای بی‌روح شود. تزریق باید بالاتر از خط وسط پیشانی انجام گردد.

ج) خطوط پنجه کلاغی (Crow's Feet)

هدف، بخش خارجی عضله Orbicularis Oculi است.

• تکنیک: تزریق سطحی در ۳ یا ۴ نقطه در خارج از لبه اربیت.

عوارض جانبی و مدیریت آن‌ها

دستیاران چشم‌پزشکی باید بدانند که حتی در دست‌های ماهر نیز عوارض ممکن است رخ دهد.

• پتوز پلک (Ptosis): شایع‌ترین عارضه جدی که به دلیل انتشار توکسین به عضله بالابرنده پلک رخ می‌دهد. درمان موقت آن استفاده از قطره‌های آلفا-آدرنرژیک (مانند آپراکلونیدین) برای تحریک عضله مولر است.
• اکیموز و هماتوم: با فشار مستقیم پس از تزریق قابل پیشگیری است.
• ابروی مفیستو (Spock Brow): به دلیل فلج نشدن بخش‌های خارجی عضله فرونتالیس.

جمع‌بندی آموزشی

همان‌طور که دکتر رفیع‌زاده تأکید کرد، "فلج" در اینجا به معنای از کار افتادن کنترل‌نشده نیست، بلکه یک هنر مهندسی‌شده برای بازگرداندن طراوت به چهره است. تسلط بر آناتومی لایه‌به‌لایه صورت، تفاوت میان یک جراح اکولوپلاستی متبحر و یک تزریق‌کننده غیرحرفه‌ای را رقم می‌زند. با کلیک روی مطالعه بیشتر می توانید فیلم صحبت های دکتر رفیع زاده که با موضوع A paralyzed face: An opportunity for greater beauty در کنفرانس هفتگی بیمارستان فارابی مطرح شد را مشاهده کنید.